ميرزا شمس بخارايى
221
تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر ، بخارايى
135 / 11 - خير آباد مير عبد الكريم بخارى اين شهر را جزو هفت تومن بخارا آورده است . تاريخ خانات آسياى مركزى / 77 . 135 / 14 - محمد رحيم خان خيوينى رضا قلى خان هدايت از اين شخص با نام محمّد رحيم خان بن عوض عناق ياد مىكند و دربارهء وى چنين مىنويسد : « بعد از برادر خود ايلتذر خان بر مسند خانى نشسته و كمر همّت بر انتظام امر دولت بربسته با بخارا و يموت و تكّه منازعهها كرده بر همه مسلّط آمده ، مدّت 27 سال حكومت خوارزم با وى بود . آخر در سنهء 1257 وفات يافت » . سفارت نامهء خوارزم / 13 . ولى خانم كلمنت ماركام انگليسى ، وفات محمّد رحيم را 1242 ه . ق / 1825 م ، آورده است كه با توجه به منابع تاريخى درست مىباشد . تاريخ ايران / 100 . بر پايهء تاريخهاى عصرى ، سال 1257 ه . ق / 1842 م ، پايان روزگار اللّه قلى خان ، سومين خان خيوه ، است ، در حالى كه رضا قلى خان هدايت ، تاريخ مذكور را سال وفات محمّد رحيم دانسته ، ظاهرا اين اشتباه از طرف « كاتب » در هنگام تحرير كتاب وى روى داده است . زيرا اگر ما جاى دو خان ، يعنى محمّد رحيم خان و اللّه قلى خان ، را در كتاب سفارت نامهء خوارزم با هم عوض كنيم ، آنگاه مىتوان نظر رضا قلى خان هدايت را با توجه به منابع تاريخى - با اندك اختلافى كه در مدّت حكمرانى اين دو تن وجود دارد - پذيرفت . محمّد رحيم خان ، پس از كشته شدن برادرش ( ايليت نظر خان ) در سال 1221 ه . ق / 1806 م ، به « خانى » خيوه رسيد و پس از نوزده سال حكمرانى در سال 1241 ه . ق / 1825 م ، درگذشت . او در سال 1231 ه . ق / 1815 م ، به گرگان يورش آورد كه ذو الفقار خان او را شكست داد و تا خيوه دنبال كرد . دايرة المعارف فارسى ، ج 1 / 931 ؛ مرآة البلدان ، ج 1 / 867 . يورش محمّد رحيم خان را به بخارا ، تاريخنگاران محلّى ، چندگانه آوردهاند ؛ مؤلف ناشناختهء ظفرنامه از يورش وى در سال 1237 ه . ق / 1821 م ، ياد كرده است ( آدينه